ئه‌گه‌ره‌کانی کاریگه‌ریی چه‌که‌ کیماوییه‌کان که‌ له‌ شاری هه‌ڵه‌بجه‌ی شه‌هید به‌کارهێنراوه‌ له‌ 16ی مارتی 1988 له‌سه‌ر گه‌شه‌کردنی شانه‌کانی ده‌مو ددان

پڕۆسه‌ی پێکهاتنی ددان و پێکهاته‌ په‌یوه‌ندیداره‌کانی بریتییه‌ له‌ زنجیره‌ ڕووداوی ئالڵۆز و هه‌ستیار، ڕووداوی پێکهاته‌ دزێوه‌کانی ده‌م (که‌ ددان و نه‌رمه‌ شانه‌کان ئه‌گرێته‌وه) له‌ شاری هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌ڵسه‌نگێنرا. دوای ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی شاره‌که‌ به‌ چه‌کی کیمیاویی له‌ به‌رواری 16-3-1998 دا.

مه‌به‌ست له‌توێژینه‌وه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڵاویی له‌ دزێوی پێکهاتنی ددان و نه‌رمه‌شانه‌کان له‌ شاری هه‌ڵه‌بجه‌دا بزانرێت، هه‌روه‌ها زانینی کاریگه‌ریی هه‌نووکه‌یی و داهاتوویی چه‌کی کیمیاویی که‌له‌ شاری هه‌ڵه‌بجه‌دا به‌کارهێنراوه‌ له‌ شه‌ڕی که‌نداوی یه‌که‌مدا له‌نێوان عێراق و ئێراندا له‌سه‌ر گه‌شه‌کردنی شانه‌کانی ده‌م و ددان، هه‌روه‌ها بۆ به‌راوردکردنی ئه‌نجامه‌کان له‌گه‌ڵ چه‌ند ناوچه‌یه‌کی تر وه‌ک شاری سلێمانی و شاره‌کانی تری عێراق.

کۆی 457 مرۆڤ پشکنینیان بۆ ئه‌نجام درا. مرۆڤه‌کان به‌ سێ کۆمه‌ڵ هه‌ڵبژێردران به‌پێی ته‌مه‌ن:

گروپی یه‌که‌م: ئه‌وانه‌ی به‌رله‌ ساڵی 1971 له‌دایکبوون، که‌ ته‌مه‌نیان 18ساڵ یان پتر بووه‌ له‌کاتی به‌کارهێنانی چه‌کی کیمیاویدا.

گروپی دووه‌م: ئه‌وانه‌ی له‌باری کۆرپه‌له‌ییدا بوون که‌ چه‌کی کیمیاوی به‌کارهاتبوو له‌ ساڵی 1988.

کروپی سێیه‌م: ئه‌وانه‌ی له‌ساڵی 1993 دا له‌ شاری هه‌ڵه‌بجه‌ له‌دایکبوون که‌ ئه‌گه‌ری کاریگه‌ریی چه‌کی کیمیاویان لێ چاوڕوان ده‌کرێت.

پشکنینی کلینیکییان بۆ ئه‌نجام درا بۆ ده‌ستنیشانکردنی ئه‌گه‌ریی ڕووداوی دزێوی گه‌شه‌ی ده‌م و ددان که‌له‌ فۆڕمی زانیارییدا تۆمارکران. هیچ جیاوازییه‌کی ئاماریی به‌رچاوی بڵاو له‌ دزێویی ده‌م و دداندا به‌دی نه‌کرابوو له‌نێوان ڕه‌گه‌زیی نێر و مێدا، به‌ڵام په‌یوه‌ندیدارییه‌کیی ته‌واو هه‌بوو له‌نێوان بوونی دزێویی و مێژووی به‌ره‌و ڕووبوونه‌وه‌ی باواندا بۆ چه‌کی کیمیاویی (r= 0.3) که‌موکوڕیی له‌ ژماره‌ی ددان و ددان ده‌رکردندا به‌کلینیکیی: نه‌بوونی ددانه‌کان و مانه‌وه‌ی ددانه‌ شیرییه‌کان له‌ شه‌ویلگه‌دا به‌ ڕێژه‌ی 11%ی نمونه‌کان ده‌بن به‌ په‌یوه‌ندیدارێتیی له‌گه‌ڵ چه‌کی کیمیاوی دا که‌ ئه‌کاته‌ (r=0.18)، به‌ڵام له‌ گروپی ته‌مه‌نی 1988 دا په‌یوه‌ندیدارییه‌کی به‌رزتر هه‌بوو له‌نێوان چه‌کی کیمیاوی و نه‌بوونی دداندا (r=0.24).

وردیی ددانه‌کان 1.75%ی نمونه‌کان بوو که‌ هیچ په‌یوه‌ندیدارییه‌کیی نه‌بوو له‌گه‌ڵ هه‌رسێ جیاوازییه‌کاندا که‌له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا هاتووه‌ (ته‌مه‌ن، ڕه‌گه‌ز، هه‌روه‌ها ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی باوان به‌چه‌کی کیمیاوی).

که‌موکوڕیی له‌ پێکهاته‌ی ددانه‌کاندا (که‌میی له‌ پێکهاته‌ی توێژاڵ/مینای دداندا، ڵیڵیی جێگه‌یی، هه‌روه‌ها ڵێڵیی ته‌شه‌نه‌بوو) له‌ 9.85%ی نمونه‌کاندا بینراوه‌، به‌ڵام به‌په‌یوه‌ندیدارییه‌کی زۆر که‌م (r=016).

پاشان دزێویی له‌ زماندا (گه‌وروبوونی زمان، درزیی زمان، له‌گه‌ڵ زمان به‌ستراوه‌یی) 16%ی نمونه‌کان بوو له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندیدارییه‌کی زۆرکه‌م (r=0.11).

توێژینه‌وه‌که‌ ئه‌وه‌ی سه‌لماندووه‌ که‌ گۆڕانکاریی له‌ ددان ده‌رکردنی کلینیکیی و مانه‌وه‌ی ددانه‌ شیرییه‌کان له‌ هه‌موو باره‌ دزێوه‌کان ئاشکراتربوو له‌ شاری هه‌ڵه‌بجه‌دا. ئه‌و دزێویانه‌ی تر که‌ تۆمارکراوون شانبه‌شانی هه‌مان ئه‌و دزێویانه‌ بوون له‌زۆری دا که‌له‌ کۆمه‌ڵگه‌ جیاجیاکانی تردا بینرابوون.

چه‌کی کیمیاوی کاریگه‌ریی هه‌نووکه‌یی و داهاتوویی هه‌بوو له‌مه‌ڕ گه‌شه‌کردنی شانه‌کانی ده‌م و ددان له‌و که‌سانه‌ی که‌له‌ ‌ه‌ڵه‌بجه‌دا ژیابوون، به‌تایبه‌تی له‌سه‌ر ژماره‌ی ددان، پێکهاته‌ی ددان، هه‌روه‌ها دزێویی زمان.

 

له‌لایه‌ن دکتۆر: محمد عبدالله‌ محمود ئه‌نجام دراوه‌ وه‌ک به‌شێک له‌ پێداویستییه‌کانی بڕوانامه‌ی ماسته‌ر له‌ شانه‌زانیی و زینده‌وه‌رزانیی ده‌م. ساڵ2008.